2001 yılında yaşadığımız rekor küçülmenin ardından geçtiğimiz yıl ortaya çıkan % 7,8 oranındaki büyüme herkesi şaşırtmış gözüküyor. Şaşıranların başında, 2002 yılı büyüme tahminini % 3 olarak öngören ekonomi bürokrasisi geliyor şüphesiz.

Hakikaten de ilk çeyrekte ancak % 2,1 oranında büyüyen ekonomi, ikinci çeyrekten sonra bir patlama yaşamış, üçüncü çeyrekte seçime hazırlanan kamunun yatırım ve tüketim çılgınlığı ile büyüme yıl sonuna doğru tavan yapmıştı. Ekonominin üretim kanadında başta ticaret olmak üzere birçok sektörün mal ve hizmet üretiminde ve ithalatta ciddi bir artış yaşanmıştı. İşin ilginç tarafı, ekonominin harcamalar tarafında aynı genel büyümenin yaşandığını söylemek mümkün değil. Gerçekten de özel nihai tüketim, seçim öncesi devletin cari harcamalarındaki % 12'lik artışa rağmen ancak % 2 kadar büyümüş, özel sektör yatırımları ise yılın son aylarındaki patlamaya rağmen, % 7 küçülmüştü. Talep noktasında sürükleyici rolü, % 11 büyümüş olan ihracat kalemi ile toplam harcamalar içindeki payı % 38'lerden % 43'e çıkan kamu sektörü üstlenmiş gözüküyor.

Ancak, 2002 yılını iktisatçıların gözünde ilginç kılan husus, stoklardaki değişimdir. İMF'ye verilen son niyet mektubuna da giren stok artışı, birçok iktisatçı tarafından yaşanılan büyümenin ana amili olarak gösterilmektedir. Gerçekten de 2001 yılında 2,4 katrilyon TL. değerinde bir daralma yaşayan stoklar, geçen sene 14 katrilyon gibi anormal bir artış kaydetmiştir. Bu gelişmeyi sağlıklı bir şekilde değerlendirmek için yıl içinde yapılan nihai yurtiçi satışları takip etmek gerekir.

Milli hasıla, bir yıllık bir zaman dilimi içinde ekonomide üretilen ve bunun karşılığında belli bir şekilde tüketilen ve/veya stok olarak değerlendirilen toplam hasılayı ifade eder. Yıl içinde yapılan satışları göstermez. Üretimin bir kısmı yurtdışına ihraç edilirken, yurtiçinde üretilmeyen bir kısım mal ve hizmet ise, ithal edilerek tüketilir. Dahası, üretimin bir kısmı stok edilirken, önceden stok edilmiş bazı mallar da satışa sunulur. Bu çerçevede yurtiçi nihai mal ve hizmet satışı, GSYİH rakamına ithalatın eklenmesi ve ihracat ile stoklardaki değişimin çıkarılmasıyla bulunur. Yurtiçi satışları takip etmek, stok değişimlerinin mahiyeti anlayabilmek için önemlidir. Zira, gelecekte öngörülen bir yavaşlama karşısında satıcılar bilinçli bir şekilde üretimden kaçacak, satışları stoklardan idare edecektir. Tam aksine iktisadi büyüme veya küçülme, satıcılar tarafından önceden tahmin edilemezse, stoklar istek dışı bir daralma veya genişlemeye sahne olacaktır. Bilinçli ve istek dışı stok değişimleri ise, ekonomideki büyüme ve küçülme çevriminin önde gelen tetikleyicilerindendir. Bu vakıa, iktisat teorisinde halen ciddi bir ilgi görmektedir.

Stoklar sadece elle tutulur malları ifade ettiğinden, hizmetleri bir kenara koyarak, sadece mal hareketlerini hesapladığımız zaman ortaya çıkan manzara, yurtiçi nihai mal satışlarının 2001 yılı boyunca GSYİH'nın mal üretim kalemlerinin üzerinde seyrettiğini göstermektedir. Ekonominin yıl boyunca daraldığı, piyasaların beklentilerinin de hep bu yönde olduğu bu dönemde, satıcıların bilinçli bir şekilde üretimden kaçındıkları, satışlarını büyük ölçüde stoklardan karşıladıkları anlaşılmaktadır. Nitekim bu dönemde, firmaların kapasite kullanım oranları ve eleman istihdamı ciddi bir şekilde azalmıştır.

Öte yandan, geçen yılın ilk yarısında GSYİH'nın, nihai satışların üzerine çıkmış olduğu anlaşılmaktadır. Bunun anlamı, üretimin sadece tüketimi değil, aynı zamanda stoklardaki açığı da kapatmak için arttırılmış olduğudur. Bu bilinçli tavır değişikliği, yılın ikinci çeyreğinde belli bir üretim patlamasına sebep olmuştur. İşin ilginç yanı, yılın ikinci yarısında seçim atmosferine giren ekonomide nihai satışlar, yeniden üretimin üzerine çıkmış, buna rağmen stoklardaki artış devam etmiştir. Talep fazlası büyük ölçüde patlayan ithalatla karşılanmıştır.

Son gelinen nokta, ekonominin arz kesiminde stoklarda istek dışı bir birikimin olduğunu göstermektedir. Gerçekten de imalat sanayi eğilim anketleri Ocak ve Şubat aylarında hem yurtiçi satışlarda, hem de üretimde bariz bir azalmanın olduğunu ortaya koymakta.

Öyle anlaşılıyor ki, bundan sonra yayınlanacak milli gelir rakamları, 2003'ün ilk çeyreğine ait üretimde tahminlerin altında bir büyüme olduğunu ilan edecektir.

MELİKŞAH UTKU

Künye

Temsilcilikler

AboneFormu

MesajFormu