HALE KAPLAN ÖZ
Bugün artık eski şaşaalı günleri kalmayan bayramlar, Osmanlı zamanında çok renkli yaşanıyordu. Özellikle içinde bulunduğumuz Kurban Bayramları'nın heyecanı o dönemlerde çok daha farklıydı. II. Mehmet döneminden halifeliğin kaldırılışına kadar her yıl Ramazan ve Kurban Bayramları'nda yinelenen saraya özgü dini ve resmi büyük "Alay-ı İyd" de denilen Bayram Alayı töreni yapılırdı. Osmanlı sarayının programı ve süresiyle en kapsamlı töreni, önceki ve sonraki uzantılarıyla bu alaydı.

HER BAYRAM, BAYRAM ALAYI

Bayram Alayı Arife Divanı'yla başlar, muayede resm-i hümayunu denilen padişahla bayramlaşma, bayram namazı için saraydan camiye gidilip dönülmesi ve padişahın saray hareminde, sadrazamın Paşakapısı'nda bayramlaşmasıyla devam ederdi. Bayramların birer resmi alay ve tören biçimini alışı, Fatih Kanunnamesi de denen 'Kanunname-i Al-i Osman'a dayanır. Buna göre bayramlarda taht kurulup padişahın oturması, vezirlerin, kazaskerlerin, defterdarların el öpmeleri, ulemanın ve şeyhülislamın da bu törende bulunmaları Osmanlı yasası gereğiydi. Gün geçtikçe daha görkemli hale gelen bu törene halk katılmıyor, sadece alayı izleyebiliyordu. Bayram alaylarının bilinen pekçok ayrıntısı var. Örneğin, hazinedarbaşının herkesten önce camiye gidip hünkar mahfiline özel seccade sermesi, buhur yakması, vezirlerin namaza tek safta durmaları, bayramlaşma duruşları, yürüyüş ve alkışlar herkesin ne giyeceği, nerede yürüyeceği gibi tüm incelikler teşrifat defterlerinde yazılıydı. Kurban Bayramı alay ve muayedesinin bir özelliği de hasoda önünde dokuz koçun kurban edilmesi, bunlardan ilkini padişahın kesmesiydi.

KOÇLAR DÖVÜŞTÜRÜLDÜ

Osmanlı döneminde halkın kutladığı bayramlar sarayınki kadar gösterişli olmasa da onu aratmayacak coşku ile kutlanıyordu. Kurbanın birkaç gün önce alınıp değişik şekillerde süslenmesi ve beslenmesi adettendi. İstanbul'da bayramın birinci gününde gençlerin kurbanlık koçları dövüştürmesi de bir başka gelenekti. Bayram gecesi konaklarda bahşişler keselere, çamaşırlar bohçalara konularak dönme dolaba yerleştirilip haremden selamlığa verilirdi. Selamlıktan da hareme un kurabiyesi yollamak adetti. Bayramlık alışverişlerin ise en önemli kısmını, el öpmeye gelecek çocuklara verilecek olan ucuna gümüş paralar düğümlenip hediye olarak hazırlanan mendillerle, davulcu, bekçi ve çöpçülere verilecek üzeri çiçekli, şal örnekli mintanlar oluştururdu. Bayram günleri, bayram yerlerinde de yapılan çeşitli eğlencelerle geçerdi.