Türkiye'de Osmanlı'nın güçlü dönemlerinde oluşmuş bir önyargı vardır: Devletin kaynakları sınırsızdır, isteyen istediği kadar harcayabilir. Bu yargı, devleti bir rant dağıtım merkezi olarak gören Cumhuriyet dönemi yöneticileriyle, toplumun bütün kesimlerine yerleşti. Türk toplumunda herkes, devletin kaynaklarının hiçbir zaman tükenmeyeceğine inanıyor. Devlet hiç yapamazsa, Merkez Bankası'nın kaynaklarını harekete geçirerek, gerekli sermayeyi bulur, deniliyor.

Dünyanın her ülkesinde olduğu gibi, artık Türkiye'de de devlete büyük bir işletme gözüyle bakılmalıdır. Dünyada ürettiği ürün ve hizmetlerin değeri Türkiye'nin toplam üretimine yaklaşan onlarca şirket de vardır. Nasıl şirketler gelirlerini artırmaya, giderlerini azaltmaya çalışırlarsa, devletler de karşılıksız harcamaları önlemek için, denk bütçe yapmak zorundadır. Gelirleri giderlerini karşılamayan şirketler gibi, sürekli bütçe açığı veren devletler de krizden kurtulamazlar.

Özal, devleti bir şirket, bir holding gibi, yönetiyor diye eleştirilirdi. Özal aldığı mühendislik eğitiminin de etkisiyle, önce devlet kurum ve kuruluşlarına, ardından da Anadolu insanına hesap yapmayı öğretti. Onun döneminde devlet işletmelerinde çift fiyat uygulaması kaldırıldı. Her işletmenin ürünlerinin fiyatı bürokrasi tarafından değil, pazar tarafından belirlenmeye başladı. Kamu işletmeleri siyasi partilerin arka bahçesi olmaktan çıkarılmaya çalışıldı.

Özelleştirme ilk defa, onun döneminde gündeme geldi. Ancak özelleştirme çalışmaları, Doğu Almanya ve Macaristan'da olduğu gibi, istenen seviyeye ulaşamadı. SEKA'nın İzmit'teki fabrikası, Türkiye'de özelleştirme yanlısı ile karşıtlarının çatıştığı bir gösteri alanına dönüştü. Türkiye'de işletme sahibi devlet olunca, bütün çalışanlar, hak edip etmediklerine bakmadan maaş ve ücretlerinin kendilerine ödenmesini bekliyorlar. Onlar için önemli olan, işletmenin gelirlerinin giderlerini karşılaması değil, çalışmasalar da işlerinin devam etmesidir.

Bir devlet işletmesinin eğitim programında, artık ulaşım sektöründen devletin çekilerek, yerli ve yabancı yatırımlara yer açması gerektiğini, söylediğinde, büyük bir tartışma çıktı. Bütün katılımcılar, yeni yatırım yapılırsa, işletmenin karlı hale gelebileceğini söylemişlerdi. Kuşkusuz her işletme, gerekli kaynakları bulursa, zarar etmekten bir ölçüde kurtulabilir. Ancak sorun, kaynak bulmadan önce, işletmenin evrensel ekonomi ilkelerine bağlı yönetici kadroya sahip olmasıdır.

Özelleştirmenin hedefi, iyi değerlendirilemeyen kaynakları, daha verimli değerlendirebilecek kesimlere aktarmaktır. Çünkü devletin kaynakları sınırsız kabul edildiği için, kamu işletmelerinde sağlıklı bir gelir ve gider hesabı yapılamadığı gibi, üretim maliyetleri de, gerçekçi bir biçimde belirlenemez. Çoğu zaman, devlet işletmelerinde maliyetlerden daha çok, yönetimdeki partilerin taraftarlarına iş bulmak ya da rant aktarmak önemlidir.

Devlet işletmeleri ve yüzde yüz hazine garantilerinin yol açtığı haksızlık ve yolsuzluklar son on yılda Türkiye'yi krizden krize sürüklemiştir. Devletin gelirlerinin hala yarıdan fazlası iç ve dış borçların faizlerine gitmektedir. Türkiye dış finansman kuruluşlarının yardımıyla "sürdürülebilir" bir borçlanma yapısına sahip olmuştur. Ancak bu yapı çok kırılgandır. Bütçeye yüklenecek bir maliyet, yalnızca SEKA çalışanlarının değil, bütün kamu kuruluşlarının ödemelerini aksatabilir.

Bütçede personel giderleri ve emeklilik kurumlarının açıkları, gelirlerin yarısına yakın bir kısmına el koymaktadır. Böyle bir bütçeden hiçbir devlet işletmesine yatırım yapılamaz. Devlet hesap yapmaz, denilerek devlet işletmeciliği diriltilmeye çalışılırsa, işletmelerle birlikte devlet de felç olur.

Ekonomide hiçbir kaynak bedelsiz değildir.

NAZİF GÜRDOĞAN

Künye

Temsilcilikler

Abone Formu

Mesaj Formu

Online İlan