ALİ MURAT GÜVEN / HABER MERKEZİ
1 Ocak 2005 tarihinde Türk ekonomi tarihinin en büyük para dönüşüm operasyonuna imza atarak bol sıfırlı Türk Lirası'nı tarihe gömen Ak Parti Hükûmeti, Yeni Türk Lirası'nın (YTL) ulusal piyasada itibarını artıracak kimi önlemlerde bankacılık sektöründen gerekli desteği görmüyor. Hükümetin, fiziksel mâliyeti kupür değerine göre bir hayli yüksek olmasına karşın, sırf ulusal paraya duyulan güveni artırabilmek adına hem banknot hem de madenî formda tedavüle sunduğu 1 YTL, bankacılık sektörü tarafından hâlâ "ciddiye alınmıyor".

Bunun da en büyük kanıtı, Türkiye sathına yayılmış olan 4000'i aşkın ATM'de 1 YTL'lik banknotlara yönelik hiçbir teknik düzenlemenin yapılmamış oluşu. Daha da ötesi, pekçok banka gündelik uygulamalarda 5 YTL'yi bile elektronik sistemlerinde yok sayarak, ATM mönülerindeki para çekme seçeneklerini doğrudan doğruya 10 YTL'den başlatıyor. Bu şekilde bankalar, YTL'ye destek vermedikleri gibi binlerce hesapta kalan 1 YTL ile 9 YTL arasındaki büyük miktardaki parayı da faizsiz kullanıyor.

ABD, 1 dolara sahip çıkıyor

Oysa, yılbaşından itibaren yürürlüğe giren YTL ile Türkiye'nin ulusal para birimi, Amerikan Doları'na karşı ortalama 1/1,35, Euro'ya karşı ise 1/1,75'lik dönüşüm değeriyle Cumhuriyet tarihinin en itibarlı pozisyonuna yükseltilmiş durumda. Dönüşüm öncesinde "ciklet parası" olarak görülen 1 milyon liralık banknotun YTL dönemine geçiş ile birlikte hem kâğıt hem de madenî para formunda piyasaya sürülmesi, gündelik hayattaki alım gücünü değiştirmese bile çok önemli bir simgesel değer taşımaktaydı. Bu para birimi, tıpkı Amerikan Merkez Bankası'nın 1 ABD Doları kupür değerine sahip banknotları iki yüzyılı aşkın süredir ısrarla tedavülde tutmasına benzer bir biçimde, ulusal paramızdaki güçlenmeyi ifade ediyor.

Ancak dönüşüm sürecinin "duygusal ve psikolojik boyutuyla" pek fazla ilgileri bulunmayan bankalar ise bu sürecin kendilerine çıkarttığı teknik sorunlarla çok daha yakından ilgilenmekteler. Sözgelimi Merkez Bankası, YTL'yi "tedavüle sunma" sürecinin ardından, 2005 yılı içinde yeni paraya duyulan güveni artıracak bir ek önlemler paketini de yürürlüğe koydu. Buna göre, eski banknotlar yıl içinde adım adım piyasadan çekilecek, halkın YTL üzerinden "az sıfırlı hesaplar" yapmaya alışması sağlanacak ve dönüşüm 31 Aralık 2005 tarihi itibarıyla tamamlanacaktı. Ancak, bankacılık sektöründeki "eski tas eski hamam" bakış açısı, ulusal paramızın saygınlığı önündeki en ciddi engeli oluşturuyor.

En kötü ATM uygulaması bizde

Günümüzde, mevduat sahibi bir Amerikan vatandaşı ABD'deki herhangi bir ATM cihazını kullanarak hesabından para almak istediğinde, cihazın haznesindeki kısa süreli tükenmeler haricinde, normal koşullarda 1 dolarlık banknot da dahil olmak üzere bu ülkede tedavülde olan bütün kupürlerden (1, 5, 10, 20, 50 ve 100 Amerikan Doları) rahatlıkla çekebiliyor. Sözgelimi, ABD sınırları içindeki bir ATM'den 57 Dolar gibi küsuratlı bir meblağı çekebilmek mümkün...

AB üyesi olup avro birimini kullanan ülkelerde ise tedavülde 1 avro değerinde banknot bulunmamakta. Bu ülkelerdeki en düşük kupür değerine sahip para durumundaki 5 avro da bütün ATM'lerde düzenli olarak bulunduruluyor.

Ancak, Türkiye'deki uygulamada ise bankalar tıpkı dönüşüm öncesinde olduğu gibi dönüşüm sonrasında da ATM cihazlarının mönülerinde 1 YTL seçeneği kurmaktan kaçındılar. Öte yandan, bu uygulamayı daha da ileri götürüp 5 YTL'yi mönülerinden çıkartan bankalara da rastlamak mümkün. Dolayısıyla, Türk bankacılık sisteminde 9,99 YTL'ye kadarki hiçbir mevduatın ATM üzerinden tahsilatı mümkün olamıyor. Bu da 7,5 ABD Doları'na denk tutardaki bütün hesapların haksız yere bloke edilmesi demek...

Teknik ve yasal düzenleme şart

Yeni Şafak'ın konuyla ilgili olarak görüşlerine başvurduğu üst düzey bir Merkez Bankası yetkilisi, "sıfır atma" operasyonlarının başarıya ulaşmasının teknik ve bürokratik boyutlarının yanısıra bir de psikolojik boyutu olduğunu vurgulayarak, "Toplumun, itibarı erozyona uğramış olan ulusal parasını benimsemesi ve bütün ekonomik eylemlerini yeni para birimi üzerinden gerçekleştirmeye yönelmesi için kamu ya da özel sektör ayrımı olmaksızın, her kurum ve kuruluşun bu alanda öncü bir yöneliş sergilemesi gerekir. Oysa kimi sektörlerde bu özenin yeterince gösterilmediğinin biz de farkındayız" diye konuştu. Gündelik ekonomide rasyonel bir karşılığı bulunmayan 1 ve 5 Yeni Kuruş'un sırf bu saygıyı yeniden tesis etmek amacıyla üretilip tedavüle sunulduğunu hatırlatan yetkili, açıklamasını şöyle sürdürdü:

"1 YTL, hem banknot hem de madenî format olarak, uluslararası reel değeriyle 1 Amerikan Doları'na oldukça yakın bir para. Ancak bankacılık sektörü, ATM'lerdeki ek mâlî külfetlerden kurtulmak adına eski alışkanlıklarında anlamsızca direniyor. Ülkemizdeki hiçbir ATM uygulamasında 1 YTL olmadığı gibi, pekçok banka, 5 YTL banknot değişimlerinde de duyarsız davranıyor. Bu, enflasyonla mücadeleye zarar veriyor. Bence hükûmet bu konuda bankaları bağlayıcı karar almalı."