TRT'nin program ödeneklerinde ve harcamalarında önceki yıllara nazaran, çok büyük artışların olduğu raporla da tespit edildi. 2001 yılında 2000 yılına nazaran program harcamalarında artışın yüzde 126 olduğunu tespit eden Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu, büyük artış gösteren harcama kalemleri arasında yurt içinde yapılan programlarla birlikte Türk Telekom'a ödenen payların da yeraldığına dikkat çekti.

Radyo ve televizyon programlarının yapımı için harcanan 136 trilyon 300 milyar liraya ilaveten, raporda tevziye tâbi tutulmayan giderler toplamının da 82 trilyon 300 milyar lirayı bulduğu, vericiler için yapılan harcamaların ise 45 trilyon 500 milyar liraya ulaştığı belirtildi. Raporda TRT'nin toplam harcamasının 264 trilyon lira olarak gerçekleştiği bilgisi yer aldı.

Gelirin yarısı elektrikten

Elektrik gelirlerinden TRT'nin payına düşen kısım, TRT'nin toplam gelirlerinin yüzde 52.6'sını oluşturuyor. Elektrik hasılat payı bir önceki yıla yüzde 93.5 oranında artış gösterdi. Söz konusu artış, Türkiye'nin en pahalı enerji tüketen ülkeler arasında yeraldığı iddiasını güçlendiren bir gösterge olarak değerlendiriliyor. TRT'ye elektrik hasılatından aktarılan pay ise 2001 rakamlarıyla 210 trilyon 927 milyar lira olarak gerçekleşti. 2000 yılı itibariyle elektrik hasılatından TRT'ye aktarılan pay ise 109 trilyon 429 milyar lira.

TRT'nin gelirlerinin yüzde 99.2'si yurt içinden temin edilirken, yüzde 0.8'i yurt dışından temin edilen gelirlerden oluşuyor. Mevcut duruma göre ise TRT'nin en önemli gelir kaynağını elektrik hasılatından alınan pay oluşturuyor. TRT'nin bandrol ücretinden sağladığı gelir ise düşüş kaydeden gelir kalemlerinden birini oluşturuyor. 2000 yılında 32 trilyon 814 milyar lira bandrol geliri temin eden TRT, bu gelirini 2001 yılında 20 trilyon 968 milyar liraya düşürdü. 2001 yılında bandrol ücretlerinden temin edilen söz konusu gelir 2000 yılının bandrol ücreti gelirinin yüzde 64'üne tekabül ediyor.

Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu geçmiş yıllarda TRT'nin bandrollerle ilgili işlemlerin sağlıklı yürümediğini de tespit etti. Rapora göre, bandrolün basımından itibaren muhasebe kayıtlarına iz bedelle dahi olsa alınmadığı, ilgili firmalara tesliminin de muhasebe dışında izlendiği, teslim sırasında teminat alınmayıp bir taahhütname ile yetinildiği, teslim edilen bir partiye ait hesaplaşma yapılmadan ikinci hatta üçüncü parti bandrolün aynı firmaya teslim edildiği geçmiş yıllardaki denetimlerde tespit edildi.

TRT TEDAŞ'la sorunlu

Söz konusu kanuni düzenlemelere rağmen Yüksek Denetleme Kurulu'nun belirlemelerine göre TRT ile TEDAŞ arasında devam edegelen sorunlar var. Raporun tespit ettiği sorunlar ise şunlar:

"TRT'ce enerji payı matrahının; ilgili elektrik kuruluşunun gelir tablosundaki aktif, reaktif, güç ve güç aşımı enerji gelirleri ile Belediye Tüketim Vergisi'nden (KDV hariç tüm fon, vergi ve paylar dahil) oluşan brüt enerji satış hasılatından, toptan ve yurt dışı enerji satışlarının indirilmesiyle oluşan meblağ olarak dikkate alınması temel kabul edilmesi gerekirken, TEDAŞ'ça TRT payı ödemelerinin T. C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın 02.11.1999 tarihli 335-18731 sayılı yazısı doğrultusunda enerji tahsilatı üzerinden yapılması esas alınmıştır.

TRT; dönemin bilançoları kesinleştiğinde tahakkuk ile ödemeler arasında mutabakat yapılmasını, çıkan farkların müteakip ayın sonuna kadar tasfiyesini ileri sürerken TEDAŞ tahakkuk ettirilen enerji bedeli tahsil edildikçe tahsilat tutarlarına isabet eden TRT payının ödeneceğini ifade etmektedir.

Önemli bir diğer husus da müesseseler arası satış olup, müesseseler enerji üretebildikleri gibi birbirinden enerji alımı satımı da gerçekleştirmektedirler. TRT'nin bu konudaki görüşü de; müesseselerarası enerji alış verişinde tüketiciye satış işlemini gerçekleştiren kuruluşun enerji fonlarını yatırmaktan kanun gereği sorumlu olacağıdır. Diğer bir ifade ile TEAŞ ve TEDAŞ'tan enerji alan ve sonra bu kuruluşa satan kuruluş veya müesseseler arası ilişkilerde de TRT enerji payına katılması gerekli miktarların bulunduğu hususunun nazarı dikkate alınması gerekmektedir."

Maliye TRT lehine devrede

TRT ile TEDAŞ arasında sorunların yaşanması üzerine Maliye Bakanlığı Gelirler Genel Müdürlüğü'nden bir mükteza alınarak çözümler getirilmeye çalışıldı.

Maliye Bakanlığı 16 Mayıs 2000 tarihli müktezasında sorunu çözmeye çalıştı.

Maliye Bakanlığı müktezasında, satılan enerji bedeli olarak muhasebe kayıtlarında tahakkuk kaydı yapılması gereken ve KDV matrahını oluşturan gayri safi satış hasılatının yüzde 3.5'nin TRT payı olarak ayrılmasını, gayri safi satış hasılatının hesaplanmasında KDV hariç tüm fon, vergi ve paylar dahil edildikten sonra bulunacak tutara yüzde 3.5 oranın uygulanması suretiyle bulunacak tutarın her ayın sonu itibariyle TRT payı olarak tahakkuk ettirilmesi esasını getirdi.

TRT herkesle mahkemelik

Maliye Bakanlığı müktezasına rağmen TRT ile TEDAŞ, Kepez Elektrik, Çukurova Elektrik ile 13 dava açılmasına neden oldu. TRT'nin Çukurova Elektrik aleyhine 1997'de 400 milyar liralık alacak için, 1998'de 500 milyar liralık alacak için açtığı davalar devam ederken, 1995'te açtığı 1990-1994 arası için açtığı dava ise halen derdest durumunda. Çukurova Elektrik aleyhine 2000 yılında 1999 yılının ilk altı ayı için açtığı 2 trilyon 100 milyar liralık alacak davasında ise Çukurova Elektrik 1 trilyon lirasını yatırdı, fakat geri kalan miktar için itiraz etti. Mahkeme itiraz davasını reddetti, fakat karar henüz tebliğ edilmedi.

Kepez Elektrik ile de mahkemelik olan TRT, 1995 yılına ait 38 milyar 800 milyon liralık alacağını faiz ve masraflarıyla birlikte 219 milyar 400 milyon lira olarak tahsil etti. 1996 yılına ait 94 milyar 900 milyon liralık alacağını ise 471 milyar 200 milyon lira olarak tahsil eden TRT, 1997 yılına ait 185 milyar 400 milyon liralık alacağını 740 milyar 100 milyon lira olarak tahsil ederken, 1998 yılına ait 320 milyar 400 milyon liralık alacağını 1 trilyon 400 milyar lira olarak tahsil etti. TRT'nin Kepez Elektrik aleyhine açtığı son davada mahkeme 1999 yılının ilk 6 ayı için 210 milyar 800 milyon lira asıl, 183 milyar 800 milyon lira faiz alacağına karar verdi. Mahkeme temyiz aşamasında.

TRT'nin TEDAŞ aleyhine 2001 yılında 1999 ve 2000 yılının ilk 9 ayı için açtığı davanın sonucunda TRT, TEDAŞ'tan 1 Temmuz 2002 tarihinde 500 milyar 900 milyon lira tahsil etti. TRT TEDAŞ'tan 2001 ve 2002 yılına alacakları için de mahkemeye başvurdu.

Elektrik enerjisi hasılat payı...

Elektrik enerjisi hasılat payı 6 Temmuz 1999 tarihinde 4397 sayılı Kanun'la yeniden düzenlendi. Bu kanunla 3093 sayılı "TRT Gelirleri Kanunu"nun 4/c maddesi şöyle değiştirildi:

Türkiye Elektrik Dağıtım A. Ş. ve Türkiye Elektrik Üretim-İletim A. Ş. ile bu kuruluşların dışında kanunla elektrik üretimi ve iletimi tesisleri kurmaya ve işletmeye, dağıtım ve ticaretini yapmaya yetkili kılınan diğer kurum, kuruluş ve işletmeler nihai tüketiciye satılan enerjiden elde edilen gayri safi satış hasılatının (Katma Değer

Vergisi hariç, tüm fon, vergi ve paylar dahil) %3.5 tutarındaki payı Türkiye Radyo Televizyon Kurumu'na intikal ettirirler.

Aynı kanunla 4/d maddesi de değiştirilerek, belirtilen oranları eksiltmeye veya iki katına kadar arttırmaya Bakanlar Kurulu yetkili kılındı. Bakanlar Kurulu bu oran-ları yüzde 100'e kadar arttırmak veya sıfıra kadar eksiltmekle yetkili kılındı. AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın TRT'ye aktarılan kaynakların kesilmesi yönünde adım atacaklarını söylemesinin kanuni dayanağını da bu değişiklik sağlıyor. Kanuna göre Bakanlar Kurulu, TRT'ye aktarılan elektrik hasılatını sıfıra çekebilir.

TRT'nin kanundaki gelir kaynakları

3093 sayılı "TRT Kurumu Gelirleri Kanunu"nun, 15 Haziran 1987 tarih ve 3383 sayılı kanunla değişik 2'inci maddesi TRT'nin gelirlerini şöyle sıralıyor:

"a) Radyo, televizyon, video ve birleşik cihazlardan tahsil edilecek ücretler,

b) Elektrik enerjisi hasılatından bu kanuna göre ayrılacak paylar,

c) Genel bütçeden yapılacak katkılar,

d) Radyo ve televizyon vasıtasıyla yapılan her çeşit ilan ve reklam ile faaliyet gelirleri,

e) Film, bant, plak, nota, dergi, kitap ve benzerlerinin yapım, yayın ve satışından elde edilecek gelirler,

f) Radyo ve televizyonla ilgili her türlü ticari işlemler ve ortaklıklardan elde edilecek gelirler,

g) Düzenlenecek konser, temsil ve benzeri programlara giriş ücreti ve bu yerlerde yapılacak ilan ve reklamlardan elde edilecek gelirler,

h) Yapılacak her türlü bağış, yardım ve diğer gelirler."

Bu gelirlerden radyo, televizyon, video ve birleşik cihazlardan alınacak ücretler (bandrol ücretleri) ile elektrik enerjisi hasılat paylarının tahsilat şekli kanunla belirlenirken, diğerlerinin tahsilat şeklinin tespit yetkisi TRT'ye verildi.